1
अथोन्मादनिदानम्
मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमार्गताः । मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ॥ १ ॥
मदात्यये 'उन्मादमिव चापरम्'-इत्यनेनोन्मादसंकीर्तन मुन्मादसादृश्यं चोक्तं, तथा मदात्ययेऽपि दाहो भवतीति खल्पवक्तव्यतया दाहमभिधायोन्मादारम्भः, तस्य निरुक्तिमाह-मदयन्तीत्यादि । मदयन्ति मनोविभ्रमं कुर्वन्ति, उन्मार्गमागता बिभार्गभागता मनोबधमनीरनुप्राप्ताः । उद्गता वृद्धाः, अथवोर्ध्वं हृदयं गताः, ऐतेनोत्पूर्वेणैव दोषाणां वृद्धत्वं विमार्गगत्वं च दर्शितम् ॥ १ ॥
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थ मूच्छितैः ।मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः ॥२ ॥
विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र सेषजम् । स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसंज्ञां विभर्ति च ॥ ३ ॥
प्रकारभेदमाह– एकैकश इत्यादि । मानसेन च दुःखेनेति शोकादिना । स चेति षड्विधोऽपि । अत्राप्रवृद्ध पदमुपादायापि तरुणपदप्रयोगं कुर्वता सुश्रुतेन स्वतन्त्रोऽपि दोषजनितो मदो भवतीति दर्शितम् । अत एव चरके विधिशोणितीयाध्याये (च. सू. स्था. अ. २४) उन्मादात्पृथगेव पठितः सनिदान चिकित्सित इति ॥ २ ॥ ३ ॥
* 'यस्माद्दोषा मदयन्ति मनोविश्रमं कुर्वन्ति भतोऽयं मानसो व्याधिरुन्माद इति कीत्यंत इति संबन्धः । अथवा ऊर्ध्व हृदयं गताः' (आ० द० ) ॥ १ ॥ 'तस्य – एकैकश इत्यादि । वातेन पित्तेन श्लेष्मणा, सर्वश इति सन्निपातेन, अत्यर्थमूच्छितैरतिप्रवृद्धैः, विषात् षष्ठो भवति । स चाप्रवृद्ध इति स विकारः यावत् प्रवृद्धो वृद्धि गतो न भवति, यावच तरुणस्तावन्मद इति संज्ञां विभर्ति मद इति कथ्यत इत्यर्थ:' ( आ० द० ) ॥ २ ॥ ३ ॥ दुष्टं गरदुष्टमन्नादि, अशुचिभोजनं चाण्डालादिरपृष्टं, प्रधर्षणं निन्दायभिभवनं'( भा० द०) ॥ ४ ॥ [१] 'वन्मार्गमाश्रिताः' इति क. । २ 'वेन ततः पूर्वेणव' इति कः ।
सामान्यदेवमाह - विरुद्धेत्यादि । दुष्टं गरसहितमन्त्रादि । प्रधर्षर्ण 'धूप' प्रथर्षणे, इत्यस्मात् प्रधर्षणमभिभवः । भयहर्षपूर्वी मनोभिषात इति भयहर्षाभ्यां मनसो ऽभिभवः, भगहर्षपूर्व इति भयं इयाँ हो वा पूर्व यस्य स तथा पूर्वशब्दोऽत्र कारण याची; चकारोऽय उप्तनिर्दिशे द्रष्टव्यः तेन कामक्रोधलोभादयोऽपि कारणमिति जेजटः; अन्ये खाहु:-कोधादिभिरपि भयहर्षपूर्वक एवं भवतीति, तेन तो निर्दिष्टौ । विषमाथ बेटा इति विषमाङ्गन्या सबल वद्विप्रह्लादय उन्मादहेतव इति योज्यम् ॥ ४ ॥
संप्रासिमाह-तैरित्यादि । तैरुक्कहेतुभिः । अल्पसत्त्वस्य अल्पसत्त्वगुणस्येति चक्रः; जेनटस्त्वाइ-सत्वं मनः, तस्य चाल्पत्वं रजस्तमोभ्यामावृतत्वेनाल्पज्ञानजनकत्वात् । मला बातादयः । बुद्धेर्निवास हृदयमित्यनेन हृदयस्याश्रयस्य दुथ्वा तदाश्रितज्ञानस्यापि दुष्टिर्भवतीति दर्शयति । स्रोतांसि मनोवहानीति हृदयाश्रिता दश धमन्य एतच विशेषेण बोध्यं निखिलदेहस्रोतसामेव मनोऽधिष्ठानत्वेन चरके दर्शितत्वात् । अधिष्ठाय व्याप्येत्यर्थः ॥ ५ ॥
एवमस्थानशब्दः स्मितादिषु प्रयोज्यः । स्मितमीषद्धासः । अङ्गविक्षेपो विरुद्धचेष्टा । जीर्णे बलमिति जीर्णे आहारे व्याधेर्बलं भवति ॥ ७ ॥ ८ ॥
पित्तनमाह- अजीर्णेत्यादि । अशीतैरिति उष्णैः । उन्मादमत्युग्रमिति अत्युत्रं तीव्रवेगं, 'उन्मादयत्युग्रं' इति पाठान्तरे उग्रं यथा भवति तथोन्मादं जनयति । अनात्मकस्य अनात्मवतः । पूर्ववदिति चिन्तादिदुष्टहृदयस्य बुद्ध्यादिकमुपहत्येत्यादि संप्राप्त्या । कुर्यादिति वक्ष्यमाणं लिङ्गमिति शेषः । अत्र पक्षे किं तल्लिङ्गमित्याह अमर्षेत्यादि । – अमर्षोऽसहिष्णुत्वं, न तु रोषः; तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । संरम्भ आरभटी; विननभावो नम्रत्वम् । संतर्जनं परित्रासनं, अतिद्रवणं पलायनं, औष्ण्यं गात्रस्य; औष्ठ्यमिति पाठान्तरे विकृतष्ठत्वम् । प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाष इति छायायां शीतयोरन्नजलयोथाभिलाषः ॥ ९ ॥ १० ॥
कफजमाद- संपूरणैरित्यादि । मन्दविचेष्टितस्य आयासशून्यस्य । संपूरणैर्भोजना दिभिः, कफो दुष्ट इति संबन्धः । सोष्मा सपित्तः । कफेनापि क्रियमाण उन्मादो ऽवश्यं सपित्तेन क्रियते व्याधिमहिन्ना, यथा मूच्छी । अन्ये त्वाहुः—–केवल कफेनापि क्रियते, सोष्मपदेन तु द्वन्द्वजोऽपि भवतीति सूच्यते । अन्ये लाहुः – ऊष्मशब्देन शक्तिरुच्यते, तेनोत्कृष्टशक्तिकः कफ इत्यर्थः । मर्मणीति हृदये । विकारमुन्मादम् । नारीविविक्तप्रियतेति नारीप्रियता विजनप्रियता च । बलं च भुक्ते इति 'व्याधेः' इति शेषः । नखादीत्यादिशब्देन लड्मूत्रनेत्रादीनां ग्रहणम् ॥ ११ ॥ १२ ॥
यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् ।
सर्वाणि रूपाणि विभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः ॥ १३ ॥
* 'अजीर्णादिभिश्चितं संचयतां गतमुदीर्णवेगं पित्तं पूर्ववच्चिन्तादिदुष्टहृदयस्य बुद्धया दिकमुपइन्ति । अजीर्णमविदग्धं, संरभ आरभटी, हस्तपादादिविक्षेपणमित्यन्ये । विनन भावो वस्त्रादित्यागः, सन्तर्जनं परित्रासनं भत्सनमपरस्येत्यर्थः । चोषो दाहविशेषः । पीता च माः पीतवर्णता' ( आ० द० ) ॥ ९ ॥ १० ॥ चित्तं प्रमोदयन् बुद्धिं स्मृतिं चोपहत्योन्मादं करोति वाक्चेष्टितं मन्दमल्पं, निद्रा बाडुपं, छर्दिः, लालास्रावः, नखनेत्रादीनां शौक्ल्यं ' ( आ० द० ) ॥ ११ ॥ १२ ॥ 'सन्निपातग्रहणेनैव सर्वात्मकत्वं लब्धं पुनः सर्वैरिति यद्ब्रहणं कृतं तद्रजस्तमोग्रहणार्थं, तेन रजस्तमोमिलितैरित्यर्थः; तेन वातादयो रजस्तमोभिर्मनोदोषै मिलिताः समस्तैश्र
साधिपातिकमाह-य इत्यादि । सर्वैः समन्तेरिति सर्वेरिति कृत्वाऽपि यत् समस्ते रिति करोति तेनैवं बोधयति, वातादयोऽनेकैः खनिदानः कुपिता उन्मादं जनयन्ति, च किंचिदेव द्रव्यमामलक्यादि, तत्तु नात्र यौगिकं न हि सर्वाणि सर्वत्र यौगिकानि भवन्ति' इति वचनात् । ननु यदेवं तदा सर्व एव हि त्रिदोषजविकारा असाध्या भवेयुरित्यत उर्फ तादृगिति । कोऽन्ययं संप्राप्तिविशेषो रोगविशेषो वा, येनार्य विरुद्ध भैषज्य विधिने | तु सर्व इत्यर्थः । अन्ये त्वादुः सर्वैः समस्तेर्हेतुभिः कृतः स एवासाध्यः, न खल्पहेतुकृत इति ॥ १३ ॥
नतु प्रत्येकमेकनिदानकुपिताः । विरुद्धभैषज्यविधिर्विवज्यं इति । अयमभिसम्बि: त्रिदोषजे प्रत्येकं वातादिप्रत्यनीका क्रिया कार्या, सा च परसरविरोधिनी, त्रिदोषहरं
शोकादिजमाह-चोरैरित्यादि। क्षते उपहते, प्रियया रिरंसोः कामुकस्य, अप्राप्तया प्रियया क्षते मनसीति संबन्धः। तस्य लक्षणमाह- चित्रमित्यादि। चित्रं विविधम्। मनोऽनुगतं गोप्यमपि। विसंज्ञो विपरीतज्ञानः, अत एव मूढः॥ १४ ॥
रिक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीन: श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसंज्ञः ॥ १५ ॥
विषजमाह-रक्तेक्षण इत्यादि । हतबलेन्द्रियभा इति इतं बलमिन्द्रियाणि भाव यस्य स तथा । भा दीप्तिः ॥ १५ ॥
अवाञ्ची वाऽप्युदञ्ची वा क्षीणमांसवलो नरः । जागरूको ह्यसंदेहमुन्मादेन विनश्यति ॥ १६ ॥
असाध्यलक्षणमाह-अवाचीत्यादि । अवाची अधोमुखः, उदवी ऊर्ध्वमुखः, अत एवान्ये 'अवायुखस्तून्मुखो वा' इति पठन्ति । जागरूकोऽनिद्रः ॥ १६ ॥ निदानेः कुपिता उन्मादं जनयन्ति । सर्वाणि रूपाणि सर्वदोषलक्षणानि विनति । तादृ गिति तादृशः । कोऽप्येष त्रिदोषसंप्राप्तिविशेषो रोगविशेषो वा, येनायं विरुद्धनेषज्यविधि विवर्ज्य:' ( मा० द० ) ॥ १३ ॥ ● 'मनोदुःखजमाइ-चौरैरित्यादि । नरेन्द्रपुरुषैर्नृपाविकारिभिः, अरिमिति सिद्धगनादिभिः वित्रासितस्य क्रोध शस्त्रादिनिः। द्रव्यविनाशाद पुत्रादिमरणावा गाई क्षते मनसीति संबन्ध:' ( आ० द० ) ॥ १४ ॥ 'श्यावाननः कृष्णमुखो विषजनितोन्मादेन' ( भा० द० ) ॥ १५ ॥ 'क्षीणे मांस बलमोजश्च यस्य स तथा
अनियत इति कदाचिन्मध्याहे कदाचित्प्रदोषे, न तु वातादिनवदाहार जीर्णादिका ऋनियमः तं भूतोत्यमुन्मादं कथयेत्' ( आ० द० ) ॥ १७ ॥ 'संतुष्टः संतोषवान्, शुचिः सानाचमनादिना । अवितथं सत्यं संस्कृतं च प्रभाषत दवि। वेजसी तेजोयुक्तः, सिरनयनो निमेषरहितः, वरदाता, यतो ब्रह्मण्यो ब्रह्मणानु रक' ( भा० द० ) ॥ १८ ॥ 'मुजुमा संखेदीत्यादि । यः संखेदी खेद्रवान्, माझणगुरुदेवानां निन्दकः, कुटिल्ट: विमार्गदृष्टिः श्रुतिधर्मनिन्द्रकः अन्नं शालिमांसादि, पानं क्षीरम याद है संतु न भवति । दुष्टात्मा पापबुद्धिः । एवंविधो देवशत्रुजुष्टो भवति'।॥ १९ ॥ 'इष्टात्मा विन्वादिरहितः संतुष्टात्मा पुलिनं नयादितदं वनमुयानं तयोरन्तरं मध्ये सात प्रति' ॥ २० ॥
गन्धर्वाविद्यमाह-हटेत्यादि । पुलिनं तयोर्ड, अन्तर, विशेषो वा स्वाचारोऽनिन्दिताचारः । प्रिवेत्यादि प्रियाणि परि सर्वतो गीतगन्धमाख्यानि यस्य स तथा । नृत्यन्नित्यादि चार ( बया भवति तथा) शन्द्रं यथा भवति तथा प्रहसतीति योज्यम् ॥ २० ॥
पितृबुथमाह-प्रेतानामित्यादि । प्रेतानां मृतपितॄणां संबन्धमात्र विवक्षया न चतुर्थी । दिशति ददाति । संखरेषु कुशपत्रादिरचितास्तरणेषु । अपसव्यवस्त्रो वामो तरीयः । मांसेप्युरित्यादि । एतदनिधानप्रयोजनं यस्मिन् यस्येच्छा भवति तस्य तेनेव बलिर्दातव्यः एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । तद्भक्तः पितृभक्तः ॥ २२ ॥
नागाविष्टमाह – यस्त्वित्यादि । प्रसरति सर्पवदिति उरसा गच्छति । सहण्यौ ओष्ठप्रान्तौ । सकणीशब्द ईकारान्तोऽप्यस्तीत्युन्नेयम् ॥ २३ ॥
'तात्राक्षो रक्तनेत्रः । गम्मीरोऽनाकुलितान्तःकरणः, द्रुतगतिरुत्वागति:; - ल्पभाषी, सहिष्णुः सदनशीलः । करसे किं ददामीत्येवं वदति ( मा० द० ) ॥ २१ ॥ पिण्डानन्नमयान्, शान्तात्मा शान्तस्वभावः, जलमपि चेति नः परं दभैस॑स्त॒रेषु पिण्डान् ददाति किंतु जलमपि चेत्यर्थ: । 'अपसव्यहस्तः' इति पाठे दक्षिणहस्तः । पायसः क्षीरसिद्धास्तण्डुलाः, अभिकामोऽभिलाषुकः, तद्भकः पितृनक्तः; तद्भकः तिलादिभोजन रति उहण:' ॥ २२ ॥ ‘सर्वैद्मद्दजुष्टमाह-य इत्यादि । उयाँ भूमौ सवदुरसा गच्छति, सुकाण्यावोऽमान्तौ जिड़या विलिति । क्रोषाः कोपनः, गुडादिप्रियः, मुजङ्गमग्रहेण जुये ब विविधविकाराः ष्टयः भृशमतिशयेन बज्जारहितः अतिनिष्ठुरो बार दैतः, विपुलवोऽन्नादिनाऽपि प्रभूतबल:' ॥ २४ ॥
राक्षसाविष्टमाह- मांसेत्यादि । निशाविहारी निशायामेव भ्रमणशीलः । राक्षस शब्देन ब्रह्मराक्षसादयोऽपि ग्राह्याः । तथा राक्षसानन्तरं विदेहोऽपि पठति, “देववि. प्रगुरुद्वेषी वेदवेदाङ्गनिन्दकः । आत्मपीडाकरो हासी ब्रह्मराक्षससेवितः" इति ॥ २४ ॥
पिशाचाविष्टमाह-उद्धस्त इत्यादि । उद्धस्त ऊर्ध्वबाहुः; उद्धव इति पाठान्तरं न्याय्यं, विदेहेऽपि दिगम्बरपाठात्; उद्बस्त्रो नमः । परुषो रूक्षः । लोलः सर्वस्मिन्नन्ने पाने च सतृष्णः । लोलुरिति पाठान्तरे स एवार्थः । व्याचेष्टन्निति विरुद्धमाचेष्टन् ॥ २५॥
त्रिविधं हि हिंसाक्रीडापूजार्थ ग्रहा गृह्णन्ति । यदुक्तम्, “अशुचिं भिन्नमर्यादं क्षतं वा यदि वाऽक्षतम् । हिंस्युहिंसाविहारार्थ सत्कारार्थमथापि च” (सु. उ. तं. अ. ६०) इति । तत्र हिंसार्थं गृहीतोऽसाध्यो भवति, तस्य श्लोकाद्वयेन क्षणमाह-स्थूलाक्ष इत्यादि । स्थूलाक्षो वितृतनेत्र इति जेज्जटः, द्रुतमदनो द्रुतगतिः, अत एव त्वरित
""कृशो निर्मासः, विरुद्धखापी विरुद्धमाषी, 'अचिरप्रलापी' इति पाठान्तरम् । दुर्गन्धः; 'अतिलोलः' इत्यत्र अतिचपल इत्यन्ये; 'अतिलोलु:' इति पाठान्तरे अशनलोलुप इत्यर्थः । महाशी प्रचुरभोक्ता विजनं निर्जनस्थानं, हिमाम्बु शीताम्बु, तयोः सेवी, रात्रेः सेवी रात्रिविचारीत्यर्थः । 'विजनवनान्तरोपसेवी' इति पाठान्तरम् । व्याचेष्टन् विविधं चेष्टन्; 'म्याचेष्टं' इति पाठान्तरे विरुद्धचेष्टं यथा भवति तथा भ्रमति' ॥ २५ ॥ त्रिविधं हि हिंसाक्रीडापूजार्थ ग्रहा गृह्णन्ति । यदुक्तं "अशुचि भिन्नमर्यादं क्षतं वा यदि तम् हिस्साविदाराव सत्कारार्थमथापि च "-इति । अस्यार्थः भिन्नमर्यादं कर्मणोऽन्यत्र कर्मणि प्रवृतं, अभक्ष्यागम्याहिंसादिप्रवृत्तत्वात् । क्षतं सवर्ण, मांसशोणितवियत्वात् । अक्षतमपि शौचादिरहितम् । अत्र विहारशब्देन रतिरभिधीयते । सरकार पूजा सत्र हिंसार्थ] गृहीतोऽसाध्यो भवति । तस्य लक्षणमाह-स्थूलाक्ष इत्यादि । किम् सोऽसाध्यः तेभ्यः पतितः स्यात् सोऽप्यसाध्यः । अद्रिः पर्वतः, दिदः दिपणाप्रासादादयो गुझन्ते । एतेभ्यः पतितः स्यादित्यर्थः'॥ १६ ॥ ''इति क. | प्रतच 'विजनहिमाम्बुरात्रिसेवत्री' इति पाठाभि प्रायेण ॥ गतिरिति नेजदेन पठितम् । यचेत्यादि । -पर्वतादिपतितः सन् यो गृह्यते सोऽप्य साच्यः, नगो वृक्षः | सबै एवोन्मादी त्रयोदशेऽब्दे देवतागृहीतोऽप्यसाप्यः । विदेहे अधिक्रमप्यसाध्यलक्षणं पठ्यते, "मेद्प्रवृत्तः क्षतजः साम्राज्ञः स्रुतनासिकः । रुक्षजिहः पूतिगम इतवागतिदुर्बलः" इत्यादि ॥ २६ ॥
देवादीनां प्रहणकालमाह देवग्रहा इत्यादि । पौर्णमास्यां पूर्णिमायाम् । कृष्ण क्षयेऽमावास्यायाम् । प्रायोग्रहणादन्यत्रापि । तिय्यभिधानप्रयोजनं लक्षणार्थं तत्तिथी बलिदानार्थं च ॥ २७ ॥ २८ ॥
ननु, यदि ग्रहाविष्टानां पुंसामुन्मादः स्यात्, तदा विशन्तो महाः कुतो न लक्ष्यन्ते इत्यत आह-दर्पणादीनित्यादि । अस्मदादिदर्शनायोग्यत्वान्न दृश्यन्त इत्यर्थः । आदिशब्देन प्रकारवाचिना जलतैलादीनां ग्रहणम् । छाया प्रतिकृतिः, शीतोष्णमिति कर्तृपदं, प्राणिन इति कर्मपदम् । स्वमणिमिति सूर्यकान्तम् । देहधृगात्मा, मन इति जेज्जदः । अनेकदृष्टान्तप्रयोजनं जेजटलिखितं तचात्रानुपयुक्तलेन विस्तरभयाच न लिखितम् । देवशब्देन चात्र देवस्यानुचरा देवसधर्माणो गृह्यन्ते, देवानां मनुष्य शरीरेणाशुचिना संबन्धाभावात् । यदाह सुश्रुतः, "न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न ते मनुष्यान् कचिदाविशन्ति । ये खाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषया दपेता: (सु. उ. तं. अ. ६० ) -" इति ॥ २९ ॥
यामुन्मादनिदानं समाप्तम् ॥ २० ॥
'विशन्ति अनुप्रवेशं कुर्वन्ति । असुरा असुरग्रहाः । संध्ययोरपीत्यपिशब्दः पादपूरणे; अन्येऽपिशब्दात् पौर्णमास्यामपि गृवन्तीति वर्णयन्ति । प्रायशोऽष्टम्यामिति प्रायःशब्दा रप्ययोरपि गन्धर्वा विशन्तीति लभ्यते । पित्र्याः पितृमहाः । पञ्चम्यामपीत्यपिशब्दात्कृ ऽपि । उरगा नागग्रहाः । तिथ्यभिधानप्रयोजनं तेषां तिथी बलिदानार्थ; तथा "मदा गृढन्ति ये येषु तेषां तेषु विशेषतः । दिनेषु बलिदोमादीन् प्रयुजीक -विनित्मक:"-इति' ॥ २७ ॥ २८ ॥ 'मनु भूतेः शरीरेऽनुप्रवेशः क्रियते न तु शरीरिणि, तत्कथं शरीरिण इत्यभिधाने नः विरुध्यते ? उच्यते-शरीरिशब्देनात्र शरीरमभिप्रेतं स्थानिनि स्थानोपचाराद, बथा भाः क्रोशन्तीति । यया छावाशीतोष्णादयो दर्पणप्राणिप्रभृतीन् विशन्तो न दृश्यन्ते ॥ २९ ॥ ३० ॥
प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम् ॥ ३० ॥ ॐ (तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् । गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ३१ न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति नवा मनुष्यान्कचिदाविशन्ति । ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः ॥ ३२ ॥ ५ तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसंख्याः । असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तथाऽऽविशन्ति ॥ ) उन्मादनिदानं समाप्तम् ॥ २० ॥
